Історико-культурні передумови психологічної стійкості українців
##plugins.themes.bootstrap3.article.main##
Анотація
Актуальність дослідження пов’язана з недостатньою розробленістю історико-культурних аспектів трансгенерації суспільного досвіду, особливо щодо ресурсних, а не травмувальних чинників. Недостатньо вивчено чинники соціально-історичної спадкоємності досвіду різних поколінь через складні механізми історичної пам’яті. Ця тема наразі мало досліджена в контексті української історії і культури.
Мета – дослідити історико-культурні передумови психологічної стійкості українців в умовах викликів війни та наслідків історичних травм, серед яких не лише ризики колективного травмування, а й ресурсні чинники української історії.
Методологія та наукові підходи. Дослідження має міждисциплінарний характер, його тематика, крім психологічних галузей, охоплює філософію, історію, історіографію, культурологію, соціологію, генетику. Основними дослідницькими методами є аналіз документів та історичних фактів, аналіз і синтез наукових досягнень в інших галузях і напрямах з метою вироблення нових міждисциплінарних теорій і концепцій.
Основні результати і висновки. Психологічна стійкість українців, підтверджена безліччю прикладів в історії, та її міжпоколінна спадкоємність залежать від низки історико-культурних передумов. Перша передумова – історичні травми, майже несумісні з життям, які, попри величезне травмування, не призвели до зникнення групи як історико-культурної спільноти, а натомість сприяли підвищеній здатності витримувати травмування. Другою передумовою є багатий історичний досвід, пов’язаний зі славетною історією, видатними історичними постатями і прикладами неймовірної стійкості. Історична спадщина українського народу зазнала непоправних втрат, що стало для нього історико-культурною катастрофою з надмірно високим рівнем порушення принципу справедливості. Це спричинило екзистенційну (пов’язану з існуванням групи) потребу відновити втрачену справедливість як ще одну передумову психологічної стійкості. Одним з наслідків цього є надзвичайне прагнення до волі як центральна національна ідея українців.
Соціальна значущість і перспективи. Отримані результати розширюють коло досліджень психології колективних травм, допомагають вирішувати важливі завдання сучасної суспільно-політичної ситуації. Перспективами подальших досліджень є створення соціально-психологічної теорії історико-культурної картини світу та розроблення концепції історико-культурної компетентності українців.
Завантаження
##plugins.themes.bootstrap3.article.details##
Посилання
Chang, K. (2017). Living with Vulnerability and Resiliency: The Psychological Experience of Collective Trauma. Acta Psychopathologica, 3, S1: 53. https://doi.org/10.4172/2469-6676.100125 (in English)
Chernobrovkina, V., & Chernobrovkin, V. (2020). Fenomen rezyliyens u konteksti sotsioekolohichnoho pidkhodu i dyskursu. [The Phenomenon of Resilience in the Context of Socio-Ecological Approach and Discourse]. Psykholohiya ta psykhosotsialʹni interventsiyi – Psychology and Psychosocial Interventions, 3, 59–66. https://doi.org/10.18523/2617-2348.2020.3.59-66 (in Ukrainian)
Chykhantsova, O. A. (2025). Psykholohichna stiіkist osobystosti v umovakh ekstremalnykh sotsialnykh vyklykiv: empirychne doslidzhennіa u konteksti suchasnoi kryzy [Psychological Resilience of the Individual in the Context of Extreme Social Challenges: an Empirical Study Amid Contemporary Crisis]. Naukovyі visnyk Uzhhorodskoho natsionaʹnoho universytetu. Seriіa: Psykholohiіa [Scientific Bulletin of Uzhhorod National University. Series: Psychology], (3), 38–43. https://doi.org/10.32782/psy-visnyk/2025.3.6 (in Ukrainian)
Conching, A. K. S., & Thayer, Z. (2019). Biological pathways for historical trauma to affect health: A conceptual model focusing on epigenetic modifications. Social Science & Medicine, 230, 74–82. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2019.04.001 (in English)
Denham, A. R. (2008). Rethinking Historical Trauma: Narratives of Resilience. Transcultural Psychiatry, 45(3), 391–414. https://doi.org/10.1177/1363461508094673 (in English)
Garcia, D., & Rimé, D. (2019). Collective Emotions and Social Resilience in the Digital Traces After a Terrorist Attack. Psychological Science, 30(4), 617–628. https://doi.org/10.1177/0956797619831964 (in English)
Gerasymchuk, A. (2025). Chyі Krym? Viіny v stepakh Ukrainy [Whose Crimea is it? Wars in the Steppes of Ukraine]. Kyiv: Creative Agency “Artil”. (in Ukrainian)
Gerasymchuk, A., & Targonsky, G. (2024). Vid Rusi do Ukrainy. Vidnovlennіa istoriі [From Rus to Ukraine. Restoring History]. 3rd ed. Kyiv: Creative Agency “Artil”. (in Ukrainian)
Goodman, R. D. (2013). The transgenerational trauma and resilience genogram. Counselling Psychology Quarterly, 26(3-4), 386–405. https://doi.org/10.1080/09515070.2013.820172 (in English)
Goodman, R. D., & West-Olatunji, C. A. (2008). Transgenerational trauma and resilience: Improving mental health counseling for survivors of Hurricane Katrina. Journal of Mental Health Counseling, 30(2), 121–136. https://doi.org/10.17744/mehc.30.2.q52260n242204r84 (in English)
Gornostai, P. P. (2024). Istoryko-kulturna kartyna svitu ta istorychna travma ukraintsiv. [Historical-cultural picture of the world and historical trauma of ukrainians]. Problemy politychnoi psykholohii [Problems of Political Psychology], 15(29), 7–29. https://doi.org/10.33120/popp-Vol15-Year2024-157 (in Ukrainian)
Gornostai, P. (2023). Psykholohiіa kolektyvnykh travm [Psychology of collective traumas]. Kropyvnytskyi: Imex-Ltd. https://lib.iitta.gov.ua/738684/ (in Ukrainian)
Kazlauskas, E., Gailiene, D., Vaskeliene, I. & Skeryte-Kazlauskiene, M. (2017). Intergenerational Transmission of Resilience? Sense of Coherence Is Associated between Lithuanian Survivors of Political Violence and Their Adult Offspring. Frontiers in Psychology, 8:1677. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.01677 (in English)
Kellermann, N. P. (2013). Epigenetic Transmission of Holocaust Trauma: Can Nightmares Be Inherited? Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences, 50(1), 33–39. (in English)
Kokun, O. M. (2025). Zhyttiestiikist i rezylientnist liudyny v suchasnomu sviti: teoriia, doslidzhennia, praktyka [Resilience and Human Hardiness in the Modern World: Theory, Research, Practice]. Kyiv: G. S. Kostyuk Institute of Psychology, National Academy of Sciences of Ukraine. https://lib.iitta.gov.ua/id/eprint/744751/ (in Ukrainian)
Lehrner, A., & Yehuda, R. (2018). Cultural trauma and epigenetic inheritance. Development and Psychopathology, 30(5), 1763–1777. https://doi.org/10.1017/s0954579418001153 (in English)
Mandić, T. (2019). The PTSD Workbook. A Journey to Resilience and Beyond. Norwalk: Between Sessions Resources. (in English)
Mažulytė-Rašytinė, E. (2017). Long-term consequences of historical family trauma: psychological resilience of the offspring. Summary of Doctoral Dissertation. Vilnius University. (in English)
Nahorna, L. P. (2012). Istorychna pamiat: teorii, dyskursy, refleksii [Historical memory: theories, discourses, reflections]. Kyiv: Kuras Institute of Political and Ethnic Studies of the NAS of Ukraine. (in Ukrainian)
Potapchuk, Y. & Polishchuk, O. Rezylientnist – potentsial vidnovlennia osobystosti u skladnykh zhyttievykh obstavynakh [Resilience – the potential for personal recovery in difficult life circumstances]. Psykholohichnyy zhurnal [Psychological Journal], (11), 45–52. https://doi.org/10.31499/2617-2100.11.2023.298404 (in Ukrainian)
Reimann, C., & König, U. (2017). Collective Trauma and Resilience. Key Concepts in Transforming War-related Identities. Comment on: Austin, B., Fischer, M. (Eds.). (2017). Transforming War-related Identities. Berghof Handbook Dialogue Series No. 11. Berlin: Bergh of Foundation. (in English)
Saul, J. (2022). Collective Trauma, Collective Healing: Promoting Community Resilience in the Aftermath of Disaster. New York: Routledge. (in English)
Volkan, V. D. (2001). Transgenerational Transmissions and Chosen Traumas: An Aspect of Large-Group Identity. Group Analysis, 34(1), 79–97. https://doi.org/10.1177/05333160122077730 (in English)
Yehuda, R., & Lehrner, A. (2018). Intergenerational transmission of trauma effects: putative role of epigenetic mechanisms. World Psychiatry, 17(3), 243–257. https://doi.org/10.1002/wps.20568 (in English)